Ser i robaki. Obraz świata jednego młynarza, który żył w XVI wieku

W 1583 roku rozpoczął się długotrwały proces inkwizycyjny, który rozciągał się na kilka lat. Na ławie oskarżonych znalazł się Domenico Scandella, znany jako Menocchio — włoski młynarz, oskarżony o odważne wypowiedzi na temat Boga i wiary, które nie mieściły się w ówczesnym obrazie świata. Niewątpliwie Menocchio był wybitną postacią i był postrzegany przez większość współczesnych jako wolnomyśliciel. Szerokość jego horyzontów, osobliwe odczytanie i interpretacja tekstów religijnych i humanistycznych, jak również odwaga jego idei, wciąż zdumiewają i dzisiaj. Rzym, uważnie śledzący rozwijający się proces przeciwko filozofowi-samoukowi, tłumił wszelkie humanitarne zapędy inkwizycyjnego trybunału wobec oskarżonego. Nie mogąc w pełni zrezygnować ze swoich poglądów, stanął przed sądem kościelnym po raz drugi — i już ostatni — raz.

Jesienią 1599 roku Domenico Scandella został skazany przez sąd inkwizycji na spalenie.
Jak to się stało, że zwykły młynarz z małej wioski w Friuli przyciągnął tak poważną uwagę zwolenników walki z herezjami? W jaki sposób własne zrozumienie podstawowych pytań dotyczących wszechświata doprowadziło człowieka do zguby? I kim jest Domenico Scandella — heretykiem czy prawdziwym geniuszem swojego czasu?

Na podstawie materiałów sądu inkwizycyjnego wybitny włoski historyk Carlo Ginzburg pełno i barwnie rekonstruuje duchowy świat Menocchia, odtwarzając oblicze epoki i dając głos milczącej większości — prostemu ludowi. «Ser i robaki» obrazowo pokazuje, jak materiały archiwów inkwizycyjnych pomagają badaczom uchwycić ciche głosy ludzi, którzy praktycznie nie są wspomniani w dokumentach historycznych, i rzucić światło na aktualne problemy współczesności — od wyzwania, jakie prosty lud rzuca w stronę władzy, po splatanie kultury ustnej i pisanej.