Czajkowski. Historia samotnego życia

Nina Berberowa (1901–1993) — prozaik, poeta, „pierwsza paryska dama rosyjskiej literatury”, autorka sensacyjnej autobiografii „Mój kursywa” (1969).
W latach 30. Berberowa pisze beletryzowaną biografię Piotra Iljicza Czajkowskiego. Kreśli portret żywego człowieka, portret bez maski, ale zachowuje takt i wierność faktom. Wieczna obca, opowiada o rosyjskim kompozytorze tak, jakby nigdy nie opuściła Rosji…

„Muzyka działała na Pierre’a zbyt silnie, zwłaszcza gdy „fantazjował” na fortepianie. Krzyczał w bezsenności: „O, ta muzyka, ta muzyka!”
— Nic nie słychać, żadnej muzyki nie ma, — odpowiadała Fanny, przytulając go do siebie.
— Ona jest tutaj, tutaj! — krzyczał, płacząc i chwytając się za głowę. — Ona nie daje mi spokoju.
Jednak przez te dziecięce bezsenności, przez trudności dni, coraz częściej znajdował w sobie jakąś dumną radość, jakby coś postanowił o sobie, coś szukał, długo, bardzo długo — szukał i znalazł, oświetlił jakiś ciemny kąt w sobie. Mógł tym dziwnym, dźwięcznym językiem opowiedzieć o sobie w końcu naprawdę — ale najważniejsze to nie, żeby go zrozumiano, najważniejsze — samemu się na nim wypowiedzieć”.