Dziennik sekretarza Lwa Tołstoja

Ta książka obejmuje nie tak wielki kawałek życia wielkiego rosyjskiego pisarza - ostatni rok, ale z powodu jego szczególnej dramatyczności, znaczenie tego dziennikowego świadectwa jest bardzo wielkie.

« Potem… potem zaczęły się jeden po drugim dziwne ataki drgawek, od których całe ciało człowieka, bezradnie leżącego w łóżku, biło i drgało. Wyrzucało z siłą nogi. Z trudnością można było je utrzymać. Duszan obejmował Lwa Nikołajewicza za ramiona, ja i Biriukow pocieraliśmy nogi. Było pięć ataków. Szczególną siłą odznaczał się czwarty, kiedy ciało przewróciło się prawie całkowicie na szerokość łóżka, głowa stoczyła się z poduszki, nogi zwisały na drugą stronę. Sofja Andriejewna rzuciła się na kolana, objęła te nogi, przylgnęła do nich głową i długo pozostawała w tej pozycji, aż znów ułożyliśmy L.N. jak należy na łóżku».

Z tego fragmentu dobrze widać, że autor dziennika musiał wykonywać nie tylko czysto sekretarskie obowiązki przy Lwie Nikołajewiczu.

Walentin Fiodorowicz Bułgakow urodził się w rodzinie urzędnika z powiatowego miasta Kuzniecka, rozpoczął studia na wydziale historyczno-filologicznym Uniwersytetu Moskiewskiego. Prawda, w 1910 roku porzucił naukę, stał się uczniem Tołstoja i zaczął pracować u niego jako sekretarz, co uczyniło go świadkiem ostatniego, najbardziej intensywnego roku życia wielkiego pisarza.

Po śmierci Tołstoja Walentin Fiodorowicz, na prośbę Sofji Andriejewny, pomagał w porządkowaniu rękopisów pisarza, a następnie przez kilka lat kierował muzeum Tołstoja w Moskwie. Aktywnie uczestniczył w pracy Komitetu zajmującego się pomocą głodującym. To w 1921 roku doprowadziło do jego aresztowania i wydalenia z kraju na «filozofskim parowozie».

W Pradze Bułgakow stanął na czele Związku rosyjskich pisarzy, pomagał, w szczególności, Marinie Cwietajewej. W 1941 roku został wysłany przez Niemców do obozu koncentracyjnego w Waisenburg, gdzie spędził cztery lata. Później, w 1948 roku, przeprowadził się do ZSRR, gdzie przez długi czas kierował muzeum-dworem Jasna Polana.

Pierwsze wydanie dziennika pod tytułem «U L.N. Tołstoja w ostatnim roku jego życia» ukazało się w 1911 roku, ale ponieważ wiele osób było żywych, trzeba było w tekście dokonać dużych skrótów. Pełen tekst dziennika ukazał się dopiero w 1957 roku.