Upokorzeni i znieważeni

«Upokorzeni i znieważeni» — powieść F. M. Dostojewskiego, napisana po powrocie z syberyjskiego zesłania. Stworzona w 1861 roku, wciąż pamięta o «szkole naturalnej» i sentymentalnej poetyce «Biednych ludzi», ale już zbliża się do męczącej refleksji przyszłego Pięcioksięgu. Historia miłości, rodzinne intrygi, fałszywe dokumenty, los osieroconej dziewczynki, zderzenie biedy i arystokratycznej samowoli składają się na narrację przypominającą powieść awanturniczą. Jednak za melodramatycznymi kolizjami wyłania się trzeźwa analiza ludzkiej natury: upokorzenie jawi się tutaj nie tylko jako rzeczywistość społeczna, ale i doświadczenie moralne, a współczucie — jedyną prawdziwą miarą godności. To właśnie tutaj po raz pierwszy pojawia się jeden z najważniejszych typów dla Dostojewskiego — zimny, wyrachowany egoista książę Walkowski, wyprzedzający wielu bohaterów jego późniejszych dzieł. To nie tylko ważny etap w twórczej biografii pisarza, ale i powieść, w której po raz pierwszy z wyjątkową jasnością ujawnia się jego główne zainteresowanie: człowiek w momencie moralnego wyboru.